GALERIA SZTUKI WIZJONERSKIEJ

     W naszej Galerii będziemy przedstawiać współczesnych twórców, których można by nazwać wizjonerskimi czy też mistycznymi.
     W obecnej, materialistycznie ukierunkowanej kulturze, nasze oczy zwrócone są na zewnątrz. Jesteśmy przyzwyczajeni do percepcji obiektów znajdujących się w świecie zewnętrznym, które w większości przypadków są materialne, a nawet, to co nie w pełni jest materialne (np. reklama) nakłania nas do całkowitego pogrążenia się w materialnym aspekcie egzystencji w świecie zewnętrznym.
     Natomiast sztuka wizjonerska powstaje dzięki wykorzystaniu wewnętrznego spojrzenia, intuicji, wewnętrznego oka czy oka duszy. Sztuka wizjonerska rodzi się w świecie wewnętrznym i do niego się odwołuje. Tworzący ją artyści starają się swoją wewnętrzną prawdę uczynić widzialną, słyszalną czy dotykalną. Wykorzystując różnorodne formy sztuki są w stanie przekazać naturę wewnętrznych, mistycznych doświadczeń. Powstałe w ten sposób dzieło sztuki może na pewien czas zawiesić funkcjonowanie dualistycznego, racjonalnego umysłu odbiorcy, a on sam może zanurzyć się w mistycznym doświadczeniu. Mistyczny stan zostaje więc przekazany przez dzieło sztuki, dzięki któremu wkracza się w sferę wizjonerskiej rzeczywistości.
     Ta sfera obejmuje całe spektrum najbardziej niezwykłych przestrzeni, od piekieł do niebios, od nieskończonej ilości różnorodnych form aż do bezforemnej pustki. Dostęp do nich możliwy jest jednak tylko dla tych, którzy są w stanie korzystać z wyobraźni, intuicji czy wglądu.
     W filozofii Platona jest to sfera doskonałych idei, a w psychologii głębi C.G. Junga, sfera archetypów zbiorowej nieświadomości. W zachodniej tradycji ezoterycznej nazywa się planem astralnym. Tę rzeczywistość odwiedzamy także podczas snu albo w odmiennych stanach świadomości.
     W buddyzmie takiej sferze wizjonerskiej rzeczywistości odpowiada sambhogakają, w sanskrycie, albo long-ku po tybetańsku. Dosłownie oznacza "ciało radości", "ciało zachwytu". Tantryczne rozumienie sambhogakaji w następujący sposób przedstawia Ngakpa Chogyam:

     "Zrozumienie wizjonerskiej sfery doświadczenia leży w granicach możliwości każdego z nas, a dostęp do niej da się uzyskać dzięki praktyce szi-ne i lha-tong. Tę wizjonerską sferę nożna także nazwać "sferą energii", ponieważ long-ku to nie tylko doświadczanie wewnętrznej wizji ale także wewnętrznego dźwięku. Słowo "wizjonerski" oznacza coś co występuje poza domeną manipulacyjnego intelektu. Obejmuje cały zakres odczuć i znaczeń. [...]
     Szi-ne [rodzaj medytacji] w wielu przypadkach stanowi podstawową metodę duchowej praktyki. Słowo "szi-ne" oznacza pozostawanie niezaangażowanym - pozostawanie niezaangażowanym w proces myślenia. Jest to środek, dzięki któremu uzyskujemy zrozumienie natury Umysłu, jako różnego od myśli i wrażeń, które w nim powstają. Tantra opiera się na doświadczeniu pustki, a pustka jest celem szi-ne. Zanim zaczniemy uzyskiwać wizje, doświadczać wizji albo je odgrywać, musimy posłużyć się naszą zdolnością do "widzenia". Bez umiejętności pozostawania w pustym stanie Umysłu, niezakłóconym myślami czy wrażeniami, nie posiadamy wystarczającej przestrzeni, w której moglibyśmy stać się świadomi wizjonerskiej natury rzeczywistości. [...]
     O wizji można mówić tylko w kontekście pustki. Pierwotna pustka oświeconego Umysłu jest źródłem wszystkich wizji.[...] Według nauk tantry, naturę wizji stanowi esencja pięciu elementów: ziemi, wody, ognia, powietrza i przestrzeni. Te zasadnicze elementy są grą pustki. Powstają z pustki i ponownie się w niej rozpuszczają. Wizja jest grą tych elementów, ukazujących się jako mądrość. Pustka jest mądrością a współczucie formą. [...]
     Gra elementów to long-ku, sfera energii, sfera wizji, stanowi ona pomost pomiędzy pustką i formą. To energia ich pozornego oddzielenia i ich nierozłącznego tańca. Kiedy wkraczamy w te sferę, stajemy się zdolni przewrócić swoje nieoświecenie do góry nogami albo wywrócić je na drugą stronę - możemy wtedy doświadczyć stanu oświecenia. [...]
     Dzięki subtelnej i pełnej mocy naturze wizji, jesteśmy w stanie rozpuścić w pustkę swoje uwarunkowanie. Kiedy wkraczamy w sferę energii na poziomie wewnętrznego doświadczenia, wkraczamy do świata ciągle zmieniającego się światła/dźwięku, w którym istnieje możliwość dokonania głębokiej osobistej przemiany. Może to być wstrząsające doświadczenie, całkowicie zmieniające sposób rozumienia świata do którego przywykliśmy. [...]
     Nasze dualistyczne koncepcje rozpuszczają się w promieniowaniu ciała wizji, w które się ubieramy. [...]"

     To wschodnie, tantryczne rozumienie sfery wizjonerskiej rzeczywistości możemy porównać z podejściem jednego z najsłynniejszych artystów wizjonerów zachodu, Williama Blake'a.

"Nie spocznę, aż nie dokonam mojego wielkiego dzieła!
Otworzyć Wieczne Światy, otworzyć nieśmiertelne Oczy
Człowieka do wnętrza, na światy Myśli, do Wieczności
Ciągle rozwijając w Łonie Boga,
Ludzką Wyobraźnię"
Jerozolima

     Dla Blake'a wizje tworzone przez wyobraźnię stanowiły prawdziwą rzeczywistość osadzoną w wieczności i pozostającą poza czasem i przestrzenią. Dla niego prawda mogła zostać objawiona tylko poprzez wyobraźnię.

"Wiecznym Ciałem Człowieka jest Wyobraźnia, to sam Bóg"
Laocoon

     Tylko człowiek posiadający wyobraźnię jest w stanie poznać rzeczywistość, natomiast jest ona niedostępna dla tego, kto posługuje się wyłącznie rozumem. Dla niego drzwi pozostają zamknięte.

"Gdyby drzwi percepcji były oczyszczone
wszystko ukazywałoby się człowiekowi takim jaki jest, nieskończonym"
The Marriage of Heaven and Hell

     Aż do czasów współczesnych większość artystów tworzących sztukę wizjonerską działało w obrębie określonych tradycji religijnych. Sztuka związana z tradycją religijną posługuje się specyficznymi "świętymi formami" lub modelami, przetwarzanymi na różne sposoby, powtarzanymi w różnych wariacjach, ale jej głównym celem jest odtwarzanie podstawowych form.
     Współczesny artysta uprawiający sztukę wizjonerską nie znajdujący się w ramach tradycyjnych religii, musi odnaleźć swoje własne, oryginalne formy charakteryzujące jego mistyczne czy duchowe doświadczenie. Jednak te jego oryginalne formy powstają w ścisłym związku z symbolami i archetypami występującymi w tradycjach religijnych, będącymi uniwersalnym środkiem przekazu dla wszystkich ścieżek duchowych.
     Tradycyjni artyści, mistrzowie sztuki sakralnej odkrywali oryginalne archetypy poprzez wizje, nawiązując kontakt z boskim źródłem. Kiedy taki archetyp uzyskiwał formę jako dzieło sztuki, funkcjonował jako obiekt skupiający energię praktykujących, ale przede wszystkim jako środek umożliwiający im dostęp do transcendentalnego wymiaru.
     W sztuce sakralnej, dzieło sztuki począwszy od kaligrafii a skończywszy na posągach, stanowi medium, punkt kontaktowy pomiędzy duchowym, a materialnym wymiarem.
     Źródeł sztuki sakralnej, sztuki wizjonerskiej można szukać w malowidłach naskalnych, powstałych 16 000 lat temu w jaskiniach oraz w sztuce szamańskiej - w maskach i przedmiotach rytualnych. Cała kultura starożytna obfitowała w dzieła sztuki wizjonerskiej (posągi, freski), ponieważ był to okres kiedy bogowie i herosi przebywali jeszcze wśród ludzi.
     W okresie nowożytnym, na zachodzie, jednym z najbardziej znanych wizjonerskich artystów był żyjący w XV w Hieronymous Bosh. Jego obrazy zaludnione są niezwykłymi stworami, piekielnymi i niebiańskimi, roślinami i hybrydami. Można na nich zobaczyć dusze cierpiące męki w piekle i anioły prowadzące je w niebiańskie światło oraz znaleźć alchemiczne i astrologiczne symbole.
     Artyści Renesansu, tacy jak Grunewald, Durer czy Michał Anioł w swojej wizjonerskiej sztuce łączyli chrześcijański mistycyzm z gotyckim realizmem.
     W XVIII wieku powstały alchemiczne ryciny Johanna Daniela Myliusa, dzieła mistyka Jakuba Boehme oraz złożone filozoficzne schematy Roberta Fludda pokazujące sposób zjednoczenia się z boskim źródłem.
     Artystą, który stał się synonimem wizjonera był William Blake, żyjący w XIX wieku w Anglii mistyk, poeta i malarz, który stworzył swoją własną kosmologię i mitologię opartą na gnostyckiej interpretacji Biblii. Sam wykonywał swoje książki techniką "iluminowanego druku". Inspiracje i wskazówki uzyskiwał bezpośrednio od aniołów i duchów. Chociaż jego obrazy i grafiki wykazują pewne podobieństwo do dzieł mistrzów renesansowych, takich jak Michał Anioł, Rafael czy Durer, to jednak owiane są specyficzną magią, dzięki czemu należą do zupełnie innego wymiaru.
     Dzieła Blake'a stworzyły podstawę dla dziewiętnastowiecznych symbolistów, takich jak Gustaw Moreau, Odilon Redon czy Jean Delville i Frantisek Kupka.
     Chociaż może to budzić pewne zastrzeżenia, do sztuki wizjonerskiej należy również zaliczyć modernistyczną abstrakcję, prace takich malarzy jak Paul Klee czy Kandinsky.
     Natomiast za typowo wizjonerską sztukę uznaje się surrealizm. Jego przedstawiciele: Max Ernst, Salvador Dali, Hans Arp czy Juan Miro najczęściej eksplorowali sferę marzeń sennych, w której wszelkie, najniezwyklejsze skojarzenia elementów są możliwe. Wizje ukazywane w pracach surrealistów często szokowały widzów, dzięki czemu mogli zostać wytrąceni z utartych schematów i nawyków i uzyskać przebłysk innej rzeczywistości.
     Dzieło surrealistów kontynuowała Wiedeńska Szkoła Fantastycznego Realizmu Ernsta Fuchs'a, którego pełne detali i symboli obrazy opierają się na mitologicznych i religijnych motywach. Łączy on w nich techniczne mistrzostwo Durera i Van Eyck'a z wyobraźnią Bosha i Bake'a . Jednym z jego uczniów jest Mati Klarwein, który jako jeden z pierwszych wprowadził sztukę wizjonerską do pop kultury. Jego obrazy znalazły się na okładkach płyt takich muzyków jak Carlos Santana (Abraxas) czy Miles Davis (Bitches Brew).
     W kulturze masowej sztuka wizjonerska rozprzestrzeniła się w psychodelicznych latach sześćdziesiątych, gdzie królowała na plakatach i na okładkach. Po okresie fascynacji niebiańskimi światami, przedstawianymi na przykład przez Josepha Parkera, u schyłku wieku XX zeszła do światów piekielnych, które w swoich pracach ukazują tacy artyści jak H.R. Giger czy Joe Coleman.
     Tradycja szamańska znalazła odbicie w twórczości Susan Seddon Boulet, w II połowie XX wieku, a magia w obrazach australijskiej "czarownicy" Rosaleen Norton oraz angieskiego "okultysty" Austina Spare, w I połowie tego wieku. Artyści ci często tworzyli znajdując się w odmiennych stanach świadomości, wywołanych nawiedzeniem.
     Z magiczną wyobraźnią pozostaje związany magiczny realizm, którego jednym z najciekawszych reprezentantów jest Michael Parker.
     Do współczesnych najwybitniejszych wizjonerskich twórców zaliczają się tacy artyści jak Alex Grey czy A.Andrew Gonzalez (pozostający pod wpływem Jeana Delville'a).
     Jak może wyglądać przyszłość sztuki wizjonerskiej mówi jeden z jej najbardziej znanych twórców, Alex Grey:
     "Uważam, że naszym zadaniem w wieku XX było zintegrowanie wschodniego i zachodniego podejścia do sztuki. Znaleźliśmy się w okresie, kiedy możliwy jest dostęp do wielu duchowych ścieżek, z których każda posiada unikalny rodzaj sztuki sakralnej. Dzisiaj, na całym świecie artyści współpracują ze sobą i istnieje możliwość stworzenia uniwersalnej duchowej sztuki, zindywidualizowanej ale mającej związek z kolektywnymi archetypami.
     Tego rodzaju praca wymaga specyficznej, sakralnej przestrzeni, zamiast zwykłej galerii sztuki. W takim miejscu jak Metropolitan Museum znajduje się ogromna ilość dzieł sztuki religijnej - można powiedzieć, że aż wrze od energii duchowych - ale jest to wszystko podobne do przyszpilonego motyla w gablocie. Te działa nie są wystawione w sposób umożliwiający im wypełnianie ich transcendentych funkcji.
     Uważam, że stworzenie sakralnej przestrzeni - architektury sakralnej dla sakralnych dzieł sztuki - jest istotną sprawą w XXI wieku. Dlatego też chciałbym zbudować świątynię, która nazywam "Enthion", stworzyć miejsce, które pozwalałoby na odkrycie ducha we własnym wnętrzu. Można by je uznać za łączące różne wyznania albo pozawyznaniowe. Tutaj zbiegałyby się wszystkie duchowe ścieżki prowadzące do transpersonalnej czy duchowej rzeczywistości poprzez kontemplacje dzieł sztuki, która doprowadzałaby do zagłębieniu się w transcendentalnym podłożu bycia.
     Tak więc, duchowa sztuka XXI wieku i dalszej przyszłości ma zadanie pokazać nam jak szanować życie i jak stworzyć nowy rodzaj uniwersalnej duchowej prawdy, która podkreśla wartość i znaczenie życia. Wydaje mi się, że tak właśnie się stanie."